Inleiding

Werken aan een nieuwe overheid. 'Minder regels, meer resultaten' en 'verantwoordelijkheden verleggen naar mondige burgers'. Maar tussen wensbeeld en alledaagse werkelijkheid ligt een wereld vol weerbarstigheid. Politici willen scoren; bijna iedere dag valt er in de krant wel iets te lezen over een of andere onwenselijke toestand die bij wet verboden zou moeten worden. Daarnaast is er de beruchte verkokering: ambtenaren die met hun afdelingen bezig zijn alsof ze een eigen winkeltje runnen. De overheid blijft vooral afgerekend worden op gemaakte fouten in plaats van op nieuwe initiatieven. En hoe het zit met die mondige burger? Die blijft ook het liefst al zijn sores op het bord van de overheid leggen.

De realiteit is dat deze neigingen ondanks alle mooie beloften gewoon lijken te blijven bestaan. Of misschien toch niet. Want in deze weerbarstige werkelijkheid ontdekken steeds meer ambtenaren hun eigen verantwoordelijkheid en een bijzondere waardengedrevenheid. XPIN herkent en koestert dit nieuwe bewustzijn. Omdat het de basis is van de broodnodige vernieuwing van de overheid.

XPIN: innovatie en samenwerking

XPIN, het Expertisebureau voor Innovatieve Beleidsvorming, richt de schijnwerper op ambtenaren die niet voor hun verdriet, maar vanuit idealen in de publieke sector zijn gaan werken. XPIN, dat destijds werd opgericht om de veranderende verhoudingen tussen overheid en samenleving te verkennen, neemt nu waar hoe innovatie en samenwerking hand in hand gaan. Die signalen wil XPIN graag versterken, zodat ambtenaren vaker voor innovatie en samenwerking willen kiezen. Innovatie omdat de vertrouwde routine vaak niet meer werkt in de netwerksamenleving. Samenwerking tussen overheden, burgers, bedrijfsleven en belangenorganisaties omdat daarmee de beste maatschappelijke resultaten worden bereikt: onderwijs dat talent stimuleert; gezondheidszorg die mensen beter maakt; ruimtelijke ordening die ruimte geeft en een justitiële keten die zorgt voor veiligheid. Ambtenaren hebben hierin een cruciale rol te vervullen.

TOP: Trots, Open, Praktisch

Tijdens zijn zoektocht naar de ontwikkeling van een nieuwe overheid is XPIN gestuit op de sleutelrol van de moderne ambtenaar. Diens houding is bepalend voor het oplossen van complexe vraagstukken. Om de kern van die bevindingen ook na het einde van XPIN te laten doorwerken wordt momenteel campagne gevoerd onder de naam TOP.

TOP begint bij het nemen van een persoonlijke verantwoordelijkheid voor de publieke zaak. De letters staan voor Trots, Open en Praktisch. Trots om persoonlijk voor de publieke zaak te staan, open om transparant te zijn en omdat men graag naar buiten treedt. En praktisch omdat er aan concrete problemen van het publieke domein wordt gewerkt, en niet aan kunstmatige problemen van de bureaucratie. Dit TOP-denken past in een beweging naar een zelfbewuste en professionele medewerker zonder de wereld van het politieke bestuur geweld aan te doen: de TOP-ambtenaar.

TOP-ambtenaren

Vanzelfsprekend beschikken TOP-ambtenaren over affiniteit met de publieke zaak. Dat betekent verantwoordelijkheid nemen. Maar dat is niet alles. Het zijn geen machines; naast instructies van bovenaf koersen zij ook op een innerlijk kompas en dus is de kijk op de problemen en mogelijkheden een persoonlijke. Ze kunnen improviseren temidden van complexiteit en stellen zich verkennend op. Daardoor zitten ze niet op voorhand vast aan de voorspelbare oplossingen vanuit de eigen organisatie. Integendeel, ze leggen alle relevante verbindingen die nodig zijn om tot een werkelijke oplossing te komen. Denk bijvoorbeeld aan de Brede School die binnen een schoolgebouw onderwijs combineert met een muziekschool, kinderopvang, consultatiebureau, of bibliotheek.

Ten slotte krijgen omgevingsbewust en resultaatgericht werkende TOP-ambtenaren dingen voor elkaar met een gezonde dosis maatschappelijke realiteitszin. Want de echte vraagstukken ontstaan immers in de belevingswereld van burgers, bedrijven en dicht bij de uitvoering. En daar moeten ze ook worden aangepakt, bij voorkeur bottom up.

Denk niet dat dit alles van een leien dakje gaat. Er moet ruimte geboden worden en dan nog gaat het nemen van initiatieven vaak gepaard met veel zweet en tranen. Maar het resultaat mag er zijn. Voorbeelden zijn er te over: de ambtenaren die aan de wieg stonden van de eerder genoemde Brede School, de Rotterdamse stadsmariniers of de spitsstrook. Minder spectaculair, maar net zo TOP zijn de resultaten aan het bed, in de school of achter het loket waar ouderen, jongeren en werklozen echt op maat geholpen worden.

Expertisebureau voor Innovatieve Beleidsvorming

XPIN heeft bijna vier jaar meegebouwd aan een innovatieve overheid. Voor ambtenaren op alle niveaus (nationaal, provinciaal en gemeentelijk) is het bureau een steun en toeverlaat die hun creativiteit stimuleert. Via de website, ontmoetingen en publicaties, in de wetenschap dat er binnen alle overheden dagelijks wordt gezocht naar nieuwe oplossingen voor een scala aan problemen.

XPIN werkt steevast samen in wisselende consortia met andere organisaties uit overheid en private sector. De meest in het oog springende voorbeelden zijn:

• de hoorzitting in de Tweede Kamer naar aanleiding van Tien jaar motie Willems over burgerparticipatie en interactieve beleidsvorming;
• de werkreis naar Zweden en Denemarken waar met een uitgelezen groep Nederlandse ambtenaren zogeheten Future Centers werden bezocht met als resultaat dat er binnen twee jaar vier samenwerkende Future Centers voor de overheid zijn opgericht bij verschillende departementen.
• een aantal praktische publicaties over digitale debatten en de rol van ambtenaren, over empowerment van burgers die publieke verantwoordelijkheid nemen en over coaching van innovatieve ambtenaren.

Eerste Hulp bij Ideeënontwikkeling

Het best herkent XPIN TOP-ambtenaren aan hun positieve en verkennende houding, die het bureau zelf ook koestert: benader ideeën eerst positief, zoek dan naar interessante aanknopingspunten en reageer pas in derde instantie negatief. Dit gedachtegoed is typerend voor de TOP-ambtenaar. Het helpt hem bij complexe vraagstukken: zoek diversiteit in mensen en invalshoeken; bundel private en publieke kennis; deel kennis en ervaring; blijf luisteren en wees zo lang mogelijk bereid je oordeel aan te passen.

Meer ruimte voor een persoonlijke professionele rol loont. Iedere ambtenaar heeft het in zich om een TOP-ambtenaar te zijn. Dat besef en de voorbeelden uit de campagne zullen ertoe leiden dat meer ambtenaren die ruimte zullen gaan zoeken en claimen en dat hun bazen ze die ruimte - binnen de grenzen van de wet - graag zullen geven. Want een tikkeltje meer TOP is in deze tijd hard nodig.